نگهداری مواد غذایی با استفاده از تشعشع

درتحقیقاتی که درمورد روشهای جدید نگهداری مواد غذایی صورت گرفته است، محققان توجه خاصی به امکان استفاده از اشعه هایی با فرکانس های مختلف (از جریان الکتریکی با فرکانس پایین تا تشعشعات گاما با فرکانس بالا) داشته اند. (10-1). بیشتر این تحقیقات درمورد اشعه ماوارءبنفش ،تشعشعات یونیزه وگرم کردن با مایکروویو بوده است.

         معمولا طیف کامل نور را به دو گروه تقسیم می کنند که هر کدام دریک طرف نور مرئی قرار می گیرند. یک دسته شامل امواج رادیویی تا اشعه مادون قرمز است که فرکانس پایین، طول موج بلند و انرژی کوانتو می کمی دارند.

         این تشعشعات با گرم کردن ماده غذایی ،میکروارگانیسم ها را ازبین می برند. دسته دوم شامل اشعه هایی است که فرکانس بالا طول موج کوتاه وانرژی کوانتومی زیادی دارند وبدون گرم کردن ماده غذایی سبب تخریب میکروارگانیسم ها بدون استفاده از حرارتهای بالا تحت عنوان استریلیزاسیون سرد معروف است.

          تشعشعات مورد استفاده درصنایع غذایی (دارای طول موج کوتاه) به دو گروه تقسیم می شوند. دسته اول شامل تشعشعاتی با فرکانس پایین تر وانرژی کمتر است مانند بخش ماوراء بنفش طیف که مقدار انرژی آن به اندازه ای است که فقط می تواند ملکولها را تحریک کند. این ناحیه طیف درصنایع غذایی استفاده شده وبا عنوان اشعه ماوراء بنفش نامیده می شود .

        دسته دوم تشعشعاتی با فرکانسهای بالاتر هستند که مقدار انرژی زیادی دارند وقادراند ملکولها را به یونها تجزیه نمایند واز این رو تشعشعات یونیزه نامیده می شوند.

برچسب راستگوی مواد غذایی

امروزه درج تاریخ تولید و به خصوص تاریخ انقضا، ضروری ترین موردی است که در بسته بندی مواد غذایی به آن توجه می شود. حتی بسیاری از کودکان هم آموخته اند هنگام خرید خوراکی به تاریخ انقضا آن توجه کنند. اما متاسفانه در همه جا می توان مواد خوراکی را دید که برچسب انقضا آنها دستکاری و یا مخدوش شده است.

مثل اینکه ژاپنی ها هم با این مشکل دست به گریبان بوده اند. آنها اخیرا برچسب های انقضایی به نام Fresh Label تولید کرده اند، که امکان دستکاری و تقلب را از فروشنده می گیرد.

این برچسب با سنجش میزان بخار آمونیاک متصاعد شده از غذاهای بسته بندی شده به یاری مصرف کننده می آید. به این صورت که هنگامی میزان بخار آمونیاک تولیدی ماده غذایی به بالاتر از حد مجاز برسد، برچسب تیره و غیرقابل خواندن می شود و شما دیگر تاریخ انقضا را نمی بینید. با توجه به اینکه تمامی مواد غذایی، مرکبات و سبزیجات با ماندن در فضای بسته از خود گاز آمونیاک متصاعد می کنند و با فاصله گرفتن از زمان بسته بندی میزان گاز تولیدی بیشتر می گردد؛ این برچسب می تواند یکی از باهوش ترین ابزار سنجش سلامت خوراکی های بسته بندی شده باشد که به این راحتی ها نمی توان سر آن کلاه گذاشت.

نگهداری و شرایط ذخیره سازی محصول پروبیوتیک

نگهداری و شرایط ذخیره سازی :  

 همانطور که گفته شد دمای مراحل مختلف تهیه ی محصول بر توانایی زیست میکروارگانیسم های پروبیوتیک مؤثر است . در دماهای پایین توانایی زنده ماندن باکتری های اسید لاکتیک افزایش می یابد . در حالی که در همین دماها رشد L.bulgaricusها محدود شده و در نتیجه ی اسیدیته ی محصول افزایش می یابد و تحمل Bifidobacteriaها بسیار کاهش می یابد .

اصلاح توانایی زیست L.acidophilusوBifidobacterium در ماست بیولوژیکی :

 توانایی زیست ضعیف گونه های L.acidophilusوBifidobacterium با استفاده از ابزارهای اصلاح و کنترل فرایند ساخت و شرایط ذخیره سازی و همچنین با انتخاب کشت های پروبیوتیک ، می تواند بهبود یابد .

جلوگیری از افزایش اسیدیته :

 با کنترل PHدر مقادیر بالاتر از 5 ، دادن شوک حرارتی به ماست قبل از تلقیح باکتری های پروبیوتیک ( 58 درجه برای 5 دقیقه ) کاهش دمای ذخیره سازی به کمتر از 3-4 درجه سانتیگراد از افزایش اسیدیته ی محصول جلوگیری می کند .

اصلاح دمای Incubation و مقدار تلقیح :

 کاهش دمای Incubation به 37 درجه سانتیگراد رشدBifidobacteria را بهبود می بخشد . استفاده از مقادیر بالای تلقیح ، کافی بودن تعداد باکتری های پروبیوتیک را در مراحل مختلف تولید تا مصرف را تضمین خواهد کرد . Rasic وKurmann پیشنهاد می کنند که جهت کشت باکتری ها از یک محیط سرد و خشک استفاده شود. همچنین تعداد باکتری ها در هر محیطی ( مایع ، منجمد یا خشک ) باید شامل حداقل 5*10⁹cfu/g باشد تا کار نتیجه بخش شود . و با این حساب تعداد 10⁸ باکتری نتیجه ی مطلوبی نخواهد داشت.

نتیجه :  

 مصرف و کاربرد محصولات بیولوژیکی در مراحل اولیه ی توسعه و پیشرفت است . اگر چه ، اقبال به مصرف محصولات پروبیوتیکی بالاست ، اما افزایش فواید کارآمد آنها نیاز به کارهای علمی فراوانی دارد . مطالعات آزمایشگاهی اثرات مفید محصولات بیولوژیکی را ثابت کرده است ، اما پیشرفت های قابل توجهی در مکانیسم عمل و بهبود اثرات سلامتی بر روی انسان انجام نگرفته است .

قدرت رشد کم باکتری های پروبیوتیک حائز اهمیت است که این مسئله مطالعات وسیعی را می طلبد ، که بر روی فاکتورهای محرک رشد ، شرایط مطلوب محیطی ، شرایط ذخیره سازی مواد غذایی و قدرت بقای میکروبی انجام شود . اصلاحات ژنتیکی بر روی باکتری ها ، کیفیت تخمیر و هچنین نیمه عمر خود باکتری را می تواند بهبود بخشد

آشنایی با غذاهای فراسودمند

دانش و فناوری غذای عمل‌گرا به مفهوم امروزی از سال ۱۹۸۰ در ژاپن مطرح شده و تا امروز توسعه پیدا کرده است. در آن زمان، دولت این کشور تصمیم گرفت با اتخاذ تدابیری با ترویج تولید ومصرف یک‌سری غذاهای خاص فاکتورهای مستعدکننده انواع بیماری‌ها را در میان مردمش کنترل و در نتیجه از افزایش تصاعدی هزینه‌های بخش درمان ممانعت به عمل آورد. این صنعت با افزودن یا تغلیظ ترکیبات مفید و حذف مواد بی‌تأثیر یا مضر به محصولاتی دست یافت که خیلی سریع در کل جهان بازارهای خود را پیدا کردند...
غذاهای حاوی چربی‌های گیاهی به دلیل کاهش میزان کلسترول خون و مواد پروبیوتیکی به دلیل تقویت سیستم ایمنی از جمله این نسل از غذاهای پرطرفدارند. اما پرمصرف‌ترین ترکیبات به کار رفته در این غذاها عبارت‌اند از:
▪ پروبیوتیک و پره‌بیوتیک: پروبیوتیک‌ها در واقع یکسری ترکیبات میکروبی زنده هستند که به کار بستن آنها در غذا آثار مفیدی برای سلامت انسان در بر دارد. این ترکیبات توانسته‌اند علایم عدم تحمل لاکتوز شیر را تخفیف دهند. همچنین با تقویت سطح ایمنی بدن، مقاومت آن در برابر بیماری‌ها را بالا برده، سمیت و قدرت جهش‌زایی ترکیبات دفعی در لوله گوارشی و دستگاه ادراری را بکاهند. یکی از مهم‌ترین آثار استفاده از این ترکیبات کاهش قابل توجه کلسترول خون است به طوری که ۲ تا ۴ هفته مصرف روزانه محصولات تخمیری لبنی مثل ماست اثر قابل توجهی خواهد داشت. پره‌بیوتیک‌ها نیز توده فعال و زنده از میکروب‌هایی هستند که با حضور در دستگاه گوارش موجب تقویت، رشد و یا فعالیت جمعیت میکروبی مفید مقیم روده‌ها و به ویژه روده بزرگ شده و در نهایت موجب حفظ سلامتی این دستگاه و سایر سیستم‌های بدن می‌شوند. آنها نیز به طور مشخص میزان و راندمان جذب مواد معدنی به ویژه کلسیم و منیزیم از لوله گوارش را افزایش داده و خطر چاقی و نیز دیابت نوع ۲ را کم می‌کنند. Kefir (چیزی شبیه دوغ خودمان) نوعی نوشیدنی پروبیوتیکی بر پایه شیر تخمیر شده است و احتمالاً از لبنیات سنتی ساکنین کوه‌های قفقاز نشأت گرفته است. این نوشیدنی ماندگاری بالا، طعم و خواص منحصر به فردی دارد به طوری که اثرات تقابلی آن با جهش‌زایی، سرطان‌زایی و عفونت‌های ویروسی و قارچی به اثبات رسیده است. در کشور سوئد نوعی آدامس ساخته شده است که در آن از نوعی پروبیوتیک استفاده می‌شود. این محصول با دارا بودن یک جمعیت سودمند باکتریایی در ترکیب خود در التهابات لثه و مشکلات معدی مفید بوده و تنها پس از دو هفته مصرف این آدامس به میزان قابل‌توجهی از خون‌ریزی‌های لثه کاسته می‌شود.

تولید گوشت گیاهی

یک محقق آمریکایی موفق به تولید گوشت با پایه گیاهی شده است که از لحاظ طعم شباهت زیادی با گوشت حیوانات دارد.

پیش‌بینی می‌شود مصرف گوشت تا سال ۲۰۵۰ به دو برابر میزان فعلی برسد و دستاورد جدید در تولید گوشت با پایه گیاهی می‌تواند پاسخگوی نیاز سیری‌ناپذیر مردم جهان به مصرف گوشت و گامی مهم در جهت پیشگیری از عوارض ناشی از مصرف این محصول باشد.

«پاتریک براون» متخصص زیست‌شناسی مولکولی دانشگاه استانفورد معتقد است: می‌توان با استفاده از مواد گیاهی فراوان و ارزان که در اطراف ما وجود دارند، یک ماده غذایی مقوی و سرشار از پروتئین تولید کرد که از لحاظ ظاهر و طعم مشابه گوشت حیوانات است.

این محقق فعالیت خود را بر روی بی‌نیاز شدن از مصرف گوشت حیوانات متمرکز کرده است. با توجه به گرایش روزافزون مردم جهان به مصرف گوشت در آینده نزدیک شاهد بروز فاجعه زیست محیطی خواهیم بود، چرا که تولید دام بیشتر نیازمند مرتع بیشتر است. علاوه بر این کاهش پرورش احشام به کم شدن انتقال بیماری‌های مشترک دام و انسان نیز کمک خواهد کرد.

پیش از این نیز تحقیقاتی در خصوص تولید گوشت حیوانات در آزمایشگاه انجام شده بود.

«مارک پست» از محققان دانشگاه آیندهوون هلند تأکید می‌کند: این روش که مبتنی بر تکنیک سلول های بنیادی برای رشد اندام‌های جایگزین یا تولید بافت انسانی در آزمایشگاه است، بسیار پر هزینه بوده و برای تولید انبوه گوشت مناسب نیست.

روش ابداعی محقق آمریکایی در مقایسه با سایر ایده‌ها، مقرون به صرفه‌تر بوده و در صورت طعم مناسب می‌تواند جایگزین مناسبی برای گوشت حیوانات باشد. گوشت تولید شده با پایه گیاهی احتمالا تا پایان سال جاری میلادی به بازار عرضه خواهد شد.

سوال و جواب در مورد شیر

- تعریف شیر چیست ؟

  شیر مطابق استاندارد شماره 1756: منحصراً به ترشح معمولی و طبیعی پستان اطلاق می شود که از یک یا چند دوشش بدست آمده و به آن چیزی اضافه یا از آن چیزی کم نشده است . 

  مطابق تعریف کدکس : شیر محصولی است که از غده پستانی گاو ماده شیر ده، چند روز بعد از زایش خارج می شود مشروط بر اینکه آن گاو سالم باشد ، تغذیه آن مناسب باشد ، چیزی به شیر اضافه یا کم نشده باشد و حاوی آغوز یا کلستروم نباشد.

2- علت سفیدی و دیگررنگهای شیرچیست؟ 

سفیدی شیربعلت پراکندگی نور منعکس شده توسط ذرات کازیین ، ملکول های چربی ، فسفات و کلسیم است .

وجود کاروتن محلول در چربی ،  ظاهر زرد رنگ به شیرمی دهد. شیری که چربی آن گرفته شده باشد ،  رنگ سفیدتری دارد .

شیری که به آن آب اضافه شده باشدمتمایل به رنگ آبی است .

3- قند اختصاصی شیر چیست ؟

 قند اختصاصی شیرلاکتوزاست که باعث ثبات فشار اسمزی بین خون و شیر می شود .

4- انواع چربی موجود در شیر چیست ؟

 چربی شیر به دو گروه عمده تری گلیسیرید و فسفو لیپید تقسیم می شودو 90% کل آن اسید چرب است . 

5- انواع پروتیین موجود در شیر ؟

  پروتیین های شیر به سه گروه عمده : کازیینی ، آلبومینی و غشایی تقسیم می شود .

پنیر و نقش میکروبها در تهیۀ آن

از نوشته های قدیم بر می آید که پنیر را از زمان بسیار گذشته به عنوان غذا مصرف می کرده اند . تاریخ دقیق تهیۀ پنیر مشخص نیست ، اما به نظر می رسد که مربوط به فاصلۀ بین اهلی کردن گاویعنی حدود نه هزار سال پیش از میلاد تا دوران کتاب مقدس (پنج تا سه هزار سال پیش از میلاد ) باشد . از نوشته های دو هزار سال پیش از میلاد بر می آید که پنیر کالایی معمولی و قابل داد و ستد بوده است . یونانیان پنیر را غذایی آسمانی می پنداشتند و آن را تقدیم خدایان خود می کردند . رومیان به توسعۀ صنعت پنیر سازی مخصوصأ نوعی از آن که در قبرس تهیه می شد پرداختند ، از قرون اولیۀ میلادی تا زمان چنگیز خان رسم بر آن بود که سربازان پنیر را با خود داشته باشند . اهالی مشرق زمین در طول جنگ های صلیبی یعنی از قرن یازدهم تا سیزدهم میلادی از پنیر با صورت یک مادۀ مهم غذایی استفاده می کردند. سربازانی که از جنگ به اروپا بازگشتند انواع مختلف پنیر ساخت مشرق و دستور ساختن آن ها را با خود به غرب بردند .

پری بیوتیکها

پری بیوتیکها طبق تعریف رسمی در سال 1995 به کربوئیدارتهای غیر قابل هضمی اطلاق می شود که به طور انتخابی سبب تحریک رشد و فعالیت تعدادی از باکتری های روده شده و بدین وسیله اثرات سودمندی روی میزبان اعمال می کنند. از پری بیوتیک های می توان به اینولین ، صمغ های فیبری ، رافتیلین ، پیرو دکسترین ، زایلان ، استاکیوز ، مالتودکسترین ، لاکتیلول ، اینولین ، گزیلواولیگوساکارید ، لاکتوسوکروز ، رافیتلوز ، لاکتولوز و فروکتو الیگوساکارید اشاره کرد. به ترکیب پروبیوتیک و پری بیوتیک ، سین بیوتیک می گویند

برخی اثرات پری بیوتیک ها بر سلامت:

1. تاثیر بر روی یبوست: فیبر ها با تخمیر ناقص در بدن سبب محصور شدن آب درون دستگاه معده ای و روده ای شده و از طرف دیگر تخمیر غذا های فیبردار در بدن سبب افزایش حجم میکروبی و افزایش مدفوع می شود .در یک مطالعه که بر روی بیماران سالخورده دارای یبوست صورت گرفت ، ثابت شد که اینولین قادر به کاهش یبوست و افزایش حجم مدفوع می باشد.

2. تاثیر بر کاهش چربی خون: اینولین به عنوان یک پری بیوتیک قادر است سبب کاهش چربی خون در حیوانات شود. اما برای اثبات این موضوع در انسان اختلاف نظر مشاهده می شود. مطالعات نشان می دهند که اینولین بر روی جایگاه اصلی فعالیت تری آسیل گلیسرید اثر گذاشته و سبب کاهش سنتز اسید چرب می شود. که این جایگاه در انسان غیر فعال است.

3. تاثیر بر روی بیماری های التهابی: پری بیوتیک ها می توانند با تغییر فلور باکتریایی دستگاه گوارش سبب افزایش ایمنی و کاهش بیماری های التهاب روده ای شوند. مصرف 5گرم اینولین در روز سبب حفظ سلامتی معده و روده مخصوصا در بچه ها می شود.

4. تاثیر بر جذب عناصر مفید: مطالعاتی در این زمینه بروی انسان و حیوانات انجام گرفته که نشان دهنده نقش مثبت پری بیوتیک ها در جذب آهن ، منیزیم ،کلسیم و روی است. بررسی ها روی انسان نشان می دهند که اولیگوساکارید های غیر قابل هضم تاثیر مثبتی روی جذب کلسیم در هنگام افزایش کلسیم و در موقع نیازمندیها بخصوص دوران قاعدگی و بلوغ دارند. افزایش غلظت یون هایی مثل کلسیم و منیزیم در روده سبب کنترل و مهار تغییر و تبدیلات سلولی می شود.

5. تاثیر در کاهش سرطان: در اثر تخمیر اولیگوساکارید های پروبیوتیک توسط باکتری های تخمیر کننده در روده بزرگ بوتیرات حاصل می شود .که سبب کنترل و مهار تغییر و تبدیلات سلولی می شود. همچنین پروبیوتیک ها با افزایش رشد لاکتوباسیلوس ها و بیفیدو باکتریوم ها سبب می شوند که این باکتری ها به برخی از مواد سرطان زا چسبیده و آنها را غیر فعال کنند.

لواشک

لواشک یک خوراکی ایرانی است که از شیرهٔ غلیظ‌شده و قوام‌آمدهٔ میوه‌هایی همچون آلوچه، آلو، قیسی و امثال آن تهیه می‌کنند و همچون لواش آن را پهن و نازک می‌کنند تا خشک شود.

لواشک در واقع نوعی عصارهٔ گرفته‌شده از میوه‌هاست که متخصصان تغذیه به آن «اکستراکت» می‌گویند و در زبان عربی موسوم به «قمر الدین» است و با خشک کردن به دست می‌آید. خشک کردن از ساده‌ترین و متداول‌ترین روش‌های نگهداری مواد غذایی است که عمری به اندازهٔ تمدن بشر دارد و امروزه در کشورهای مختلف به شکل‌های گوناگون از روش‌های سنتی تا الگوهای صنعتی برای خشک کردن بکار می‌رود. امروزه با توجه به توسعه صنایع غذایی روش‌های تهیه لواشک هم تحول یافت و نمونه‌های نوین این محصول با نظارت بهداشتی به بازار عرضه می‌شود.

کِفیر، نوشابه ای تخمیری

دیگر نوشابه گازدار نخورید
کِفیر، نوشابه ای تخمیری
نوشیدنی های تخمیری در اغلب کشورهای جهان کم کم جای نوشابه های گازدار را می گیرند. گرچه مصرف این نوشیدنی ها هزاران سال قدمت دارد و در بعضی کشورها تولید خانگی آن سینه به سینه در میان قوم ها و مناطق مختلف چرخیده است و افراد آن را مایه ی سلامت و طول عمر می دانسته اند، ولی امروزه به عنوان نوشابه هایی جدید، مفید و جانشینی قابل قبول برای نوشابه های گازدار، مورد توجه صنایع غذایی و نوشابه سازی قرار گرفته است.

مخمرهای نوشابه ساز
نوشابه های پروبیوتیک(تخمیری) عمدتاً با استفاده از مخمرها تولید می شوند. بد نیست بدانید، مهم ترین ویتامین های مورد نیاز انسان به وسیله ی مخمرها تولید می شوند. مخمرها منابع بسیار خوب ویتامین D، پروتئین و انرژی هستند.

در تهیه ی نان، مخمرها نه تنها مقدار زیادی دی اکسید کربن تولید می کنند و باعث ورآمدن خمیر نان می گردند، بلکه به نان، مزه ای مطبوع و بویی خوش می بخشند.

مخمرها همچنین به عنوان منبع غذایی در انسان و حیوان مورد استفاده قرار می گیرند و به علت اینکه حاوی مقادیر زیادی ویتامین های گروه B هستند، توسط بسیاری از مردم که از کمبود این ویتامین ها رنج می برند، به عنوان مکمل غذایی استفاده می شوند.

کفیر قفقازی
یکی از این نوشیدنی های تخمیری که به ذائقه ی ما ایرانیان نیز نزدیک است، کِفیر(kefir) نام دارد که خاستگاه آن از کوه های قفقاز واقع در اتحاد جماهیر شوروی سابق است. در واقع تاریخچه ی کفیر به قرن ها پیش به چوپانان قفقاز باز می گردد. آنها کشف کردند شیر تازه ای که در کیسه های چرمی حمل می شود، به صورت یک نوشیدنی لذت بخش گازدار در می آید.

نام "کفیر" از زبان ترکی گرفته شده است. قسمت اول این کلمه یعنی"کِف" (kef) در زبان ترکی به معنی "لذت بخش" است که احتمالاً طرز بیان چوپان هایی بوده که از این محصول استفاده می کردند.

"کومیس" هم یک نوع دیگر از این نوشیدنی هاست که از نزدیک ترین فرآورده های لبنی به کفیر است که از شیر مادیان تهیه می شود. اگرچه کفیر در نقاط محدودی از دنیا شناخته شده است، اما در کشورهای شوروی سابق، مجارستان و لهستان شهرت بسیاری دارد. در شوروی سابق کفیر، 70 درصد از کل میزان مصرفی محصولات تخمیری شان را تشکیل می دهد. همچنین کفیر در کشورهایی مانند سوئد، نروژ، فنلاند و آلمان بسیار مشهور شده است. این محصول در آمریکا و ژاپن نیز در حال متداول شدن است. در روسیه بین  65 تا 85 درصد از کل شیرهای تخمیر شده تبدیل به کفیر شده است که بالغ بر 2/1 میلیون تن در سال 1988 بوده است.

اما از دهه ی 1980 به بعد اهمیت این فرآورده ی لبنی شناخته شده و تحقیقات وسیعی در مورد بهینه سازی و تولید صنعتی و افزایش دامنه ی تنوع پذیری این محصول انجام گرفته است.

در مجموع کفیر از انواع شیر گاو و گوسفند یا بز، نارگیل، سویا و برنج تهیه می شود و یک نوع شیر تخمیر شده ی نشاط آور است که کمی اسیدی و گازدار است. این محصول علاوه بر اینکه به عنوان یک آشامیدنی سالم استفاده می شود، می تواند در تهیه انواع سوپ ها، کیک ها و سس ها نیز مورد استفاده قرار گیرد.در کفیر مقادیر کمی دی اکسید کربن، الکل و مولکول های آروماتیک وجود دارد که حاصل تخمیر دوگانه ی اسید لاکتیک و نیز مخمرها است. در طی تولید کفیر میزان اسید لاکتیک به طور قابل ملاحظه ای افزایش می یابد.

وجود مقادیر زیاد اسید لاکتیک در کفیر فواید زیر را دارد:

* مدت نگهداری محصول را طولانی می کند.

* رشد باکتری ها را در محصول متوقف می کند.

* مزه کفیر را مطبوع تر می کند.

* قابلیت جذب پروتئین شیر را زیاد می کند.

* تخلیه ی معده را تسریع می کند.

* جذب کلسیم، فسفر و آهن را افزایش می دهد.

* ترشحات معدی را افزایش می دهد.